گنج هائی که در قلب هستند ، قابل سرقت نیستند.
خوش آمدید - امروز : جمعه ۳ اسفند ۱۳۹۷
کاربران آنلاین:
3
کل بازدیدها:519127
خانه » مقاله ها » تربیت دینی و اخلاقی کودک از دیدگاه امام رضا علیه السلام
تربیت دینی و اخلاقی کودک از دیدگاه امام رضا علیه السلام

تربیت دینی و اخلاقی کودک از دیدگاه امام رضا علیه السلام

تربیت دینی و اخلاقی کودک از دیدگاه امام رضا علیه السلام

مقاله: تربیت دینی و اخلاقی کودک از دیدگاه امام رضا علیه السلام پدر و مادر نباید نسبت به دوستان فرزند خود بی اعتنا باشند؛ بلکه اگر بتوانند برای فرزندانشان دوستان خوبی انتخاب کنند، صلاح و سعادت آنها را تأمین نموده اند و بهترین طریق …

سیده نسرین صفوی، کارشناس ارشد فقه و حقوق، پژوهشگرمدرسه علمیه حضرت خدیجه (سلام الله علیها)

چکیده:

در این پژوهش با بهره گیری از سیره و کلام امام رئوف علی بن موسی الرضا (علیهما السلام) به بررسی چگونگی تربیت دینی و اخلاقی کودک پرداخته شده است.
تربیت از ارکان مهم و اساسی سعادت بشر است که تا پایان عمرِ هر انسانی ادامه دارد و بهترین سنین برای تربیت پذیری، سنین کودکی است. والدین مسلمان باید اهتمام بسیاری در رشد دینی و اخلاقی کودکشان داشته باشند. توجه به روش های تربیت دینی از دیدگاه معصومین (علیهم السلام) می تواند ایشان را در رشد بهتر دینی و اخلاقی کودکانشان یاری دهند.
در این مقاله ابتدا مفهوم تربیت و تربیت دینی توضیح داده شده است، سپس برای آشنایی مخاطب با اعتلای رشد دینی و اخلاقی کودک، مثال های ملموسی مانند آموزش نماز خواندن، قرآن خواندن، کمک به نیازمندان ذکر شده است. در ادامه به بیان روش های کاربردی تربیت فرزند مانند روش عادلانه، روش عملی و روش دوست یابی پرداخته است.
هدف از این پژوهش آشنایی با سیره تربیتی امام رضا (علیه السلام) و بهره گیری از احادیث گهربار ایشان می باشد.
واژگان کلیدی: تربیت، کودک، تربیت دینی، سیره رضوی، امام رضا (علیه السلام)

مقدمه:

تربیت کودک در اسلام وظیفه ای است که خداوند آن را به والدین واگذار کرده و پدر و مادر موظف به اجرای این تعهد هستند.

این مسئولیت تنها در تأمین خوراک و پوشاک از جانب والدین خلاصه نمی شود؛ بلکه شامل تربیت و آموزش اخلاق فرزندان به منظور آماده کردن آنها برای ورود به صحنه اجتماع و شناخت مسئولیت در برابر سایر اعضای جامعه نیز بر عهده ی پدر و مادر می باشد.

تربیت از ارکان مهم و اساسی سعادت بشر است که تا پایان عمر هر انسانی ادامه دارد و بهترین سنین برای تربیت پذیری، سنین کودکی است.
راه تربیت، راهی دشوار و طولانی است که مشقت و سختی را به همراه دارد ولی آنکه در این مسیر، با امید و تلاش حرکت کند، به موفقیت و پیروزی دست می یابد.
فرزند صالح آئینه ی تمام نمای والدین خود و مایه ی فخر و مباهات آنان و شکرگزار ایشان به پیشگاه خداوند متعال است.
در این مختصر به بیان گزیده ای از بیانات گهربار امام رضا (علیه السلام) پیرامون تربیت فرزندان پرداخته شده است و امید است با بهره گیری از کلام آن بزرگوار و پیروی از سیره ی ائمه اطهار (علیهم السلام) راهکارهای ارائه شده را جهت تربیت نسلی با ایمان به کار بندیم.

۱٫ مفهوم تربیت و تربیت دینی

تربیت از ریشه «ربو» به معنای زیادت گرفته شده است. (ابن منظور، لسان العرب، ج۵، ص۱۲۶) در بحث تربیت انسان، مفهوم واژه ی تربیت، بر پرورش استعدادهای انسان یعنی فراهم ساختن زمینه ی رشد استعدادهای آدمی دلالت می کند،

(ابوطالبی، تربیت دینی از دیدگاه امام علی علیه السلام، ص۱۷) و با توجه به فطری بودن دین، تربیت دینی در اسلام به معنای فراهم کردن زمینه های شکوفایی فطرت توحیدی انسان و تجلی آن در اعمال عبادی وی می باشد. (همان، ص۲۳)
تربیت کودک در اسلام وظیفه ای است که خداوند آن را به والدین واگذار کرده است. این مسئولیت تنها در تأمین خوراک و پوشاک خلاصه نمی شود؛ بلکه شامل تربیت و آموزش اخلاق و مسئولیت پذیری به فرزندان نیز می باشد.

قرآن کتاب الهی، نور هدایت، شفای سینه از دردهای اخلاقی و راهنما به سوی زندگی برتر است. مرد و زن در برابر این نعمت بی نظیر الهی مسئول و مکلف اند، تکلیف آنان یاد گرفتن قرآن و عمل به آیات آن در تمام شئون حیات است.

 

۲٫ توجه به رشد دینی و اخلاقی کودک

در فرهنگ ناب اسلامی و در فرهنگ رضوی توجه ویژه ای به رشد دینی و اخلاقی کودکان شده است. خصوصاً برخی موارد بطور ویژه مورد تأکید قرار گرفته است:

۲ -۱٫ نماز خواندن

امام رضا (علیه السلام) درباره نماز خواندن کودکان می فرماید: «پسران باید در سنین هفت سالگی به نماز وادار شوند.»[۱](شیخ صدوق، من لایحضره الفقیه، ج۳، ص۴۳۶)
برای آموزش نماز و چگونگی استدلال به فرزندان مناسب است که بگوییم: عزیزم همان طور که کسی به ما هدیه می دهد، باید از او تشکر کنیم، از خدا هم به خاطر نعمت هایش، به وسیله ی نماز تشکر می کنیم. چگونه؟ برای تشکر از دیگران دنبال این هستیم که آنها چه هدیه و تحفه ای را دوست دارند؟

همان را تهیه و تقدیم می کنیم. در مورد تشکر از خدا هم باید ببینیم که او چه چیزی را دوست دارد و چه چیزی را دوست ندارد؟ خداوند در قرآن به این سؤال ما چنین پاسخ داده است:

«نماز را برای یاد من بخوانید.»[۲](طه، آیه۱۴) پس خدا نماز و قرآن خواندن ما را دوست دارد، چون باعث می شود ما از غفلت خارج شویم و خدا را یاد کنیم. (سید میرزایی ودیگران، آداب و آفات تربیت کودک و نوجوان، صص۶۲و۶۱)

۲-۲٫ آموزش قرآن

قرآن کتاب الهی، نور هدایت، شفای سینه از دردهای اخلاقی و راهنما به سوی زندگی برتر است.

مرد و زن در برابر این نعمت بی نظیر الهی مسئول و مکلف اند، تکلیف آنان یاد گرفتن قرآن و عمل به آیات آن در تمام شئون حیات است. بی تفاوتی نسبت به کتاب خدا، گناهی بس بزرگ و معصیتی بس عظیم است.
امام رضا (علیه السلام) می فرماید:

«برای خانه های خود، نصیب و بهره ای از قرآن (به تلاوت آن) قرار دهید. زیرا هرگاه قرآن در خانه خوانده شود، (در رزق و روزی و سایر امور) بر اهل آن گشایش و آسایش قرار داده شود.

(و خیر و برکت و لذت زندگی در آن بسیار گردد)، و ساکنین آن در معرض ازدیاد و افزایش نعمت باشند و چون در خانه قرآن خوانده نشود فشار و سختی (و گرفتاری در امور دیگر) بر اهل آن رو آورد و خیر و نیکی و برکت آن کاهش یابد و ساکنین آن در کمبود (نعمت و شادی و نشاط) باشند.»[۳] (آشتیانی و شاگردان، طرائف الحکم یا اندرزهای ممتاز، ج۲، ص۱۰۹)
با توجه به این روایات مسئولیت سنگین سرپرست خانه روشن تر می شود. سرپرست خانه لازم است قرآن را فرا بگیرد، و زمینه فراگیری زن و فرزند را نیز فراهم کند، آن گاه همه با هم به کتاب خدا عمل کنند، تا عرصه گاه خانه از آلودگی ها پاک و به حسنات و نیکی ها آراسته شود، و در نتیجه خانه و خانواده، نمونه ای از بهشت آخرت گردد.
خانه ای که اهلش اهل قرآن اند، از برکت قرآن رشد عقلی و فکری پیدا می کنند، که عقل هماهنگ با قرآن، عقل ملکوتی و سودش عبادتِ حق و تحصیل بهشت جاودانی است. (سالاری فر، نظام خانواده در اسلام، صص۳۴۳-۳۴۱) لذا بسیار لازم و ضروری است که والدین به فرزندان خود قرآن را آموزش دهند و ایشان را در فضایی معطر به عطر قرآن پرورش دهند.

سرپرست خانه لازم است قرآن را فرا بگیرد، و زمینه فراگیری زن و فرزند را نیز فراهم کند، آن گاه همه با هم به کتاب خدا عمل کنند، تا عرصه گاه خانه از آلودگی ها پاک و به حسنات و نیکی ها آراسته شود، و در نتیجه خانه و خانواده نمونه ای از بهشت آخرت گردد.

۲ -۳٫ کمک به نیازمندان

نوع دوستی و کمک به دیگران از عالی ترین تعالیم دین است؛ چرا که بنی آدم اعضای یکدیگرند و سعادت هر فرد در گروی سعادت جامعه ی اوست. طعم شیرین نوع دوستی را از همان کودکی باید به ذائقه ی کودک چشانید.
امام رضا (علیه السلام) می فرماید:

«کودک را امر کن تا با دست خود صدقه بدهد اگر چه کم باشد، هر چیزى که براى رضاى خداوند داده شود اگر چه کم هم باشد (در نزد خداوند بزرگ است‏).» (عطاردی، اخبار و آثار حضرت امام رضا علیه السلام، ص۶۷۶؛ همو، مسند امام رضا علیه السلام، ج۲، ص۲۰۷)

۳٫ روش های کاربردی تربیت فرزند

روش شناسی و بررسی شیوه های تربیتی در نظام تعلیم و تربیت اسلامی از جایگاهی مهم برخوردار است. در اسلام و سیره ی تربیتی معصومین (علیهم السلام) به ویژه امام رضا (علیه السلام) روش ها و شیوه هایی به کار گرفته شده است که برخی از مهم ترین آن ها عبارتند از:

۳- ۱٫ روش عادلانه

یک خانواده ی چند نفری به منزله ی یک کشور کوچک هستند که پدر و مادر این کشور را هدایت می کنند. در اداره ی یک خانواده عدل و انصاف ضرورت دارد. صفا و صمیمیت، محبت و الفت، تنها در محیطی با عدل و مساوات برقرار می شود و در چنین محیطی است که کودکان درست پرورش می یابند و قوه های درونی خویش را به فعلیت می رسانند.

بنابراین پدر و مادر باید بین تمام فرزندان خویش از بزرگ تا کوچک، کم استعداد و با استعداد، دختر و پسر عدالت را برقرار سازند و در تقسیم کارهای منزل، خوراک و پوشاک، احترام و ابراز محبت و … با آنها عادلانه رفتار کنند.(امینی، آئین همسرداری یا اخلاق خانواده، صص ۱۳۸-۱۳۷)
امام رضا (علیه السلام) می فرماید: «دختر و پسر با هم مساوى هستند».[۴](عطاردی، مسند امام رضا علیه السلام، ج۲، ص۲۷۷؛ ر.ک: همو، اخبار و آثار حضرت امام، ص۶۹۴)

والدینی که میان فرزندان خود تبعیض قائل می شوند و تفاوت های فردی را در نظر نمی گیرند و در جمع، دیگران را مورد تعریف و تمجید قرار داده و به رخ فرزندان خود می کشند، در حقیقت شخصیت فرزند خود را می شکنند و باعث به وجود آمدن حس حسادت در آنها می شوند که این حس تأثیرات سوئی در روح و جان فرزند می گذارد و او را از جاده ی صلاح و سعادت منحرف می کند.

همان طور که خداوند تنها ملاک برتری انسان ها را تقوا قرار داده است، والدین نیز باید به این اصل مهم توجه نمایند. (رضائیان، تربیت دینی کودک ضامن سلامت روح کودک، ص۱)

پدر و مادر باید بین تمام فرزندان خویش از بزرگ تا کوچک، کم استعداد و با استعداد، دختر و پسر عدالت را برقرار سازند.

۳ -۲٫ روش عملی

در میان روش های تربیتی، روش عملی به دلیل کاربردی بودن از نفوذ و تأثیرگذاری فراوانی برخوردار است. بنابراین به جای آن که آموزه های دینی و تربیتی را به صورت دستوری بیان کنند، باید با اعمال و رفتار این امور را به کودکان خویش آموزش دهیم.

چرا که چشمان کودکان از تمام حرکات و سکنات والدین و خانواده فیلم برداری می کند. از این رو تربیت فرزند بیش از آن که با آموزه های کلامی و ارتباط زبانی صورت گیرد، مبتنی بر رفتار عملی است.
کودک به طور معمول سخن گفتن، آداب معاشرت، آداب و سنن دینی را در محیط خانه فرا می گیرد و اگر والدین به دستورات دینی اهمیت دهند و موازین اخلاقی را رعایت کنند، بی شک این گونه عمل بر روح و روان کودک تأثیر می گذارد. (یوسفیان، تربیت دینی کودکان، ص۱۰۸)

۳ -۳٫ روش دوست یابی

از حضرت رضا (علیه السلام) پرسیدند بهترین آسایش در دنیا چیست؟ می فرماید: «وسعت منزل و زیادی دوستان».‏[۵] (مجلسی، بحارالانوار، ج۷۱، ص۱۷۷)
بنابراین حدیث، منظور امام معصوم (علیه السلام) دوستان صالح است که انسان را به یاد خدا می اندازند و در امور دینی و حتی دنیوی یاری می دهند؛ این نشانه ی اهمیت دوست است.
همچنان که بزرگان احتیاج به دوست و رفیق دارند، کودکان نیز به این امر نیازمند هستند و والدین نمی توانند او را از این خواسته ی طبیعی محروم سازند.

هم چنین پدر و مادر نمی توانند مستقیماً به فرزندان بگویند با چه کسانی رفیق شود و از چه کسانی دوری گزینند؛ بلکه باید آنها را در انتخاب دوست آزاد گذارند.

اما از آن جا که اخلاق و رفتار رفقا بدون شک در یکدیگر تأثیر می گذارند و دوستان در بسیاری از اخلاق و رفتارها از یکدیگر پیروی می کنند، در اسلام دستور داده شده که از رفیق بد اجتناب کنیم. (امینی، آئین تربیت، ص۲۴)
بر این اساس پدر و مادر نباید نسبت به دوستان فرزند خود بی اعتنا باشند؛

بلکه اگر بتوانند برای فرزندانشان دوستان خوبی انتخاب کنند، صلاح و سعادت آنها را تأمین نموده اند و بهترین طریق، آن است که وقتی کودک به حد رشد و تمییز رسید و خوب و بد را از هم تشخیص داد با نرمی و ملاطفت صفات یک دوست خوب و علائم یک دوست بد را برایش شرح دهند و نتایج دوستی با چنین افرادی را برایش بازگو کنند و آن گاه از دور بر رفتار فرزند و دوستان او نظارت داشته باشند. (امینی، آئین تربیت، صص۳۱۲-۳۱۳)

در اسلام دستور داده شده که از رفیق بد اجتناب کنیم.

نتیجه:

انسان برای رسیدن به موفقیت به دو مقوله ی آگاهی و الگو نیازمند است، در نتیجه باید برای کسب هر یک از این دو تلاش نماید. دین مقدس اسلام برترین الگوهای زندگی موفقِ فردی و اجتماعی را به ما می شناساند.

تربیت مناسب نسل آینده و آموختن مهارت های لازمِ تربیت فرزند، از جمله مسائلی است که دین مبین اسلام و ائمه معصومین (علیهم السلام) به آن توجهی ویژه دارند.
در این میان بیانات گهربار امام رضا (علیه السلام) در مورد تربیت فرزند ره توشه ای عظیم در راه دست یابی به این امر خطیر می باشد. انسان با الگوبرداری از سیره ایشان و بکار بردن روش های اسلامی و تربیت نسل صالح می تواند به سعادت دنیوی و اخروی دست یابد.

تربیت دینی و اخلاقی کودک از دیدگاه امام رضا علیه السلام

فهرست منابع:

* قرآن کریم، ترجمه ناصر مکارم شیرازی
۱٫ اخبار و آثار حضرت امام رضا (علیه السلام)، عطاردی، عزیزالله، تهران، کتابخانه صدر، ۱۳۹۷ق.
۲٫ آداب و آفات تربیت کودک و نوجوان، سید میرزایی و دیگران، داود، سوم، بی جا، احمدیه، ۱۳۸۵٫
۳٫ آئین همسرداری یا اخلاق خانواده، امینی، ابراهیم، چاپ چهارم، قم، اسلامی، ۱۳۷۸٫
۴٫ تربیت دینی از دیدگاه امام علی (علیه السلام)، ابوطالبی، مهدی، چاپ سوم، قم، مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی، ۱۳۸۸
۵٫ تربیت دینی کودکان، یوسفیان، نعمت الله، قم، زمزم هدایت، ۱۳۸۹٫
۶٫ تربیت دینی کودک ضامن سلامت روح کودک، رضائیان، زهرا، برگرفته از سایت www.tebyan.net، تاریخ انتشار۲۹/۱۱/۱۳۸۵٫
۷٫ طرائف الحکم یا اندرزهای ممتاز، آشتیانی، میرزا احمد و شاگردان، چاپ سوم، تهران، کتابخانه صدوق، ۱۳۶۳٫
۸٫ عیون اخبار الرضا علیه السلام، ابن بابویه قمی، محمد بن علی بن حسین (شیخ صدوق)، تهران، جهان، ۱۳۷۸ق؛ ترجمه علی اکبر غفاری و حمیدرضا مستفید، تهران، صدوق، ۱۳۷۲٫
۹٫ لسان العرب، ابن منظور، محمد بن مکرم، بیروت، دار صادر، ۱۴۱۶ق.
۱۰٫ مسند امام رضا علیه السلام، عطاردی، عزیزالله، مشهد، آستان قدس، ۱۴۰۶ق.
۱۱٫ من لایحضره الفقیه، ابن بابویه قمی، محمد بن علی بن حسین (شیخ صدوق)، جامعه مدرسین، ۱۴۱۳ق.
۱۲٫ نظام خانواده در اسلام، سالاری فر، محمدرضا، قم، هاجر، ۱۳۸۵٫

پی نوشت ها:

[۱]- یُؤْخَذُ الْغُلَامُ بِالصَّلاةِ وَ هُوَ ابْنُ سَبْعِ سِنِینَ؛
[۲]- أَقِمِ الصَّلاةَ لِذِکْری؛
[۳]- إجعلوا لبیوتکم نصیبا من القرآن، فانّ البیت إذا قرء فیه القرآن یسّر على أهله و کثر خیره و کان سکّانه فی زیادة، و إذا لم یقرء فیه القرآن ضیق على أهله و قلّ خیره و کان سکّانه فی نقصان؛
[۴] – البناتُ و البنون فی ذلکَ سواءٌ؛
[۵]- سَعَةُ الْمَنْزِلِ وَ کَثْرَةُ الْمُحِبِّین

 

تربیت دینی و اخلاقی کودک از دیدگاه امام رضا علیه السلام

تمام حقوق مادی , معنوی , مطالب و طرح قالب برای این سایت محفوظ است